Biologiya Fakültəsi

Doktorantura və dissertantura pilləsinə ixtisas fənnindən qəbul proqramı

19/10/2012


Biokimya

prof. A.Ə.Quliyev

Giriş

Müasir biokimyanın predmeti, bölmələri.

Statik biokimya, biokimya elminin, canlı orqanizmlərin tərkibinə daxil olan maddələrin quruluşu, onların bu və ya digər bioloji obyektlərdə kəmiyyət və keyfiyyət tərkibini öyrənən sahəsidir.

Biokimyanın inkişaf dövrləri, tədqiqat obyektləri və üsulları. Statik biokimyanın problemləri, müasir vəziyyəti, təbiət elmləri ilə əlaqəsi.

Hüceyrənin təşkili, kimyəvi tərkibi. Hüceyrə komponentlərinin differensiasiya və inteqrasiyası, maddələr mübadiləsində iştirakı. Hüceyrə komponentlərinin biokimyəvi xarakteristikası.

Dinamik biokimyanın predmeti, inkişaf tarixi. Biokimyəvi problemlərə analitik və sintetik yanaşma. Həyatın yaranması problemi, energetik mübadilənin təkamülü.

Amin turşuları. Zülallar

Amin turşuları, adlandırılması və təsnifatı, amin turşularının fiziki-kimyəvi xassələri və kimyası.

Zülalların fiziki–kimyəvi xassələri, amfoterliyi. Qlobulyar və fibrilyar zülallar. Zülalların ayrılması və təmizlənməsi, təmizlik kriteriləri. Öyrənilmə üsulları. Zülalların adlandırılması və təsnifatı: proteinlər və proteidlər, quruluşu və tərkibi. Zülalların quruluş səviyyələri haqda təsəvvürlər. Zülalların funksiyaları.

Karbohidratlar

Karbohidratlar, əhəmiyyəti, təsnifatı. Monozaların quruluşu, mühüm nümayəndələri, tsiklik formaları, konfiqurasiya və konformasiyaları. Anomeriya. Monozaların fosfor efirləri və onların xassələri.

Disaxaridlərin quruluşu, nümayəndələri və əhəmiyyəti. Şəkərlərin reduksiya etmək qabiliyyəti.

Polisaxaridlər: homo- və heteropolisaxaridlər, onların nümayəndələri, quruluşu və əhəmiyyəti.

Şəkərlərin törəmələri, aldon və uron turşuları, qlikozidlər, pektin maddələri.

Nuklein turşuları

Nukleotidlər və nukleozidəlrin tərkib komponentləri. DNT-nin quruluşu. RNT-lərin quruluşu və növləri. C.Uotson, F.Krik və L.Polinqin zülalların və nuklein turşularının təşkil səviyyələrinin öyrənilməsində əməyi. Nuklein turşularının bioloji rolu.

Genlər və xromosomlar. Genetik kod və onun xassələri.

Lipidlər

Lipidlərin ümumi xassələri, təsnifatı, funksiyaları. Sadə lipidlərin səciyyəsi: yağlar, mumlar və steridlər.

Fermentlər

Fermentlərin quruluşu: prostetik qruplar, kofermentlər, fermentlərin aktiv mərkəzləri. Allosterik fermentlər. Fermentlərin təsir mexanizmi. Fermentlərin fəallıq vahidləri.

Fermentlərin xassələri: termolabillik, aktivliyin pH-dan asılılığı, spesifiklik, aktivatorlar və ingibitorların təsiri. İngibirləşmənin növləri.

Fermentlərin təsnifatı və nomenklaturası. Fermentlərin sinflərinin xarakteristikası.

Fermentativ reaksiyaların kinetikası. Mixaelis-menten və Laynuiver-Berk tənlikləri. Mixaelis sabit və onun enzimologiyada əhəmiyyəti.

Vitaminlər və digər bioloji fəal maddələr

Vitaminlər bioloji aktiv maddələr  kimi. Vitaminlərin kəşvinin qısa tarixi. Vitaminlərin və vitaminəbənzər maddələrin müasir təsnifatı və nomenklaturası. Avitaminoz, hipo- və hipervitaminoz anlayışları.

Yağda həll olan vitaminlər (A qrupu, D qrupu, E qrupu, K qrupu, F qrupu, Q): xassələri, biokimyəvi rolu, avitaminozu, yayılması, gündəlik tələbatı.

Suda həll olan vitaminlər (B1, B2, B3, B5 (PP), B6, B12, B15, C, H, P): xassələri, biokimyəvi rolu, avitaminozu, yayılması, gündəlik tələbatı.

Vitaminəbənzər maddələr və onların biokimyəvi rolu.

Hormonlar

Ən mühüm endokrin vəziləri. Hormonlar bioloji fəal maddələr kimi, hormonların təsir mexanizmi, mübadilə prosesində hormonların rolu. Hormonların müasir təsnifatı. Peptid hormonları. Steroid hormonları. Hipotalamusun tənzimləyici hormonları.

Orqan və toxumaların biokimyası

Qanın funksiyaları, tərkibi, laxtalanması. Hemoqlobin. Anemiya, tənəffüs, turş–əsas tarazlığı.

Sinir toxumalasının kimyəvi tərkibi: zülallar, fermentlər, şəkərlər, lipidlər, mineral maddələr, əsəb oyanmaları və mediatorlar. Peptidlər və ağrı hissi.

Eninəzolaqlı əzələlərin kimyəvi tərkibi, əzələ yığılmasının kimyası. Ürək və saya əzələlərinin kimyəvi tərkibinin bəzi xüsusiyyətləri.

Əzələlərdə patologiya zamanı baş verən biokimyəvi dəyişiklər.

Birləşdirici toxumanın kimyəvi tərkibi. Qocalma və patoloji proseslər zamanı birləşdirici toxumada baş verən dəyişikliklər.

Sümük toxumasının kimyəvi tərkibi.

Canlı vəziyyətin molekulyar məntiq prinsipləri

Həyat molekulyar proses kimi. Mürəkkəblik və yüksək dərəcəli təşkili səviyyə, kimyəvi məntiq, maksimal qənaət, avtonom hərəkətin generasiyası, ümumi homeostaz və digər fundamental prinsiplər. Metabolizmin və ferment təsirinin tənzimlənməsi, prokariot və eukariotlar səviyyəsində tənzimlənmə.

Metabolitik yollar

Anabolitik, katabolitik, amfibolik, anoplerotik, mərkəzi və aralıq mübadilə yolları. Metabolitik yolların əlaqə tipləri. Daxili və xarici metabolizm. Sintrofiya. Enerji toplanması, reaksiyaların geri dönməsi, biokimyəvi proseslərin termodinamikası və bioloji oksidləşmə.

Karbohidratların biosintezi yolları

Fotosintez. Xemosintez. Xemoreduksiya. Karbon qazının heterotrof yolla mənimsənilməsi. Enzim-biotin sistemi vasitəsilə karbohidratların biosintezi. Qlükoneogenez və digər alternativ yollar. Oliqo- və polisaxaridlərin sintezi.

Qidanın karbohidratları

İnsan orqanizmində karbohidratların mübadiləsi, həzmi və sorulması.

İnsanın müxtəlif orqan və toxumalarında şəkərlərin mübadiləsi

Qaraciyər, beyin, əzələ, eritrositlər və s. orqan və toxumalarda şəkər mübadiləsinin səciyyəvi xüsusiyyətləri. Toxuma və orqanlarda şəkər mübadiləsinin ümumi metabolizmdə rolu.

Karbohidratların katabolitik yolları

Karbohidratların parçalanması yolları. Oliqo- və polisaxaridlərin parçalanması. Qlikoliz, mahiyyəti, tənzimlənməsi. Qlikogenoliz. Limon turşusu tsikli, mahiyyəti, tənzimlənməsi. Piroüzüm turşusunun oksidləşməsi yolları, piruvatdehidrogenaza kompleksi. Karbohidratların parçalanmasının apotomik yolu. Entner-Dudorov yolu. Qlioksilat tsikli.

Tənəffüs dövrəsi. ATF-in əmələ gəlməsi. Bioloji oksidləşmə, onun növləri. Substrat və oksidləşdirici fosforlaşma.

Qlükozanın tam oksidləşməsinin enerji balansı.

Lipid mübadiləsi

Yağların və yağ turşuların biosintez yolları. Karnitin çelnoku. Mono-, di-, triasilqliserolların biosintezi.

Yağ turşuları və yağların katabolizmi: β-oksidləşmə, α-, γ-, ω-oksidləşmə. β-oksidləşmənin enerji balansı.

Steridlərin sintezi və parçalanması. Fosfatidlərin sintezi və parçalanması.

Qidanın yağları

Yağların mədə-bağırsaq sistemində həzmi və sorulması.

İnsanın müxtəlif orqan və toxumalarında yağların mübadiləsi

Qaraciyər, piy toxuması, əzələ, beyində yağ mübadiləsinin xüsusiyyətləri. Qanın lipidləri. Qan lipidlərinin lipid mübadiləsində rolu.

Amin turşularının insan orqanizmində mübadiləsi

Amin turşularının biosintez yolları. Digər orqanizmlərdə amin turşularının biosintezi yollarının səciyyəsi və metabolizmdə rolu.

Amin turşularının katabolizmi. Aminsizləşmə, dekarboksilləşmə reaksiyaları, radikallar üzrə reaksiyalar. Katabolizmin məhsulları və onların ümumi metabolizmə daxil olma yolları. Anoplerotik yollar və ammonyakın təkrar istifadəsi. Biogen aminlər, cəmdək zəhərləri və təbiətdə zülalların destruksiya məhsulları.

Zülalların mübadiləsi

Zülalların katabolizmi, proteazalar, peptidazalar. Məhsullar, onların sorulması və həzmi. Qidanın azotlu maddələri.

Zülalların biosintezi.

Orqanların azotlu maddələr mübadiləsində rolu

Qaraciyərin ammonyakın zərərsizləşdirilməsində rolu. Krebsin ornitin tsikli.

Böyrəklərin azotlu maddələr mübadiləsində rolu.

Beynin azotlu maddələr mübadiləsində rolu.

Nuklein turşularının mübadiləsi

Purin və pirimidin nukleotidlərin biosintezi. İnozinmonofosfat ATF-in sələfi kimi.

Nuklein turşularının katabolizmi. Hidroliz və onunu məhsulları. Purin və pirimidin əsasların parçalanması.

Əzələ təqəllüsü və sinir qıcıqlanmasının biokimyası

Əzələ toxumasının səciyəvi xüsusiyyətləri. Əzələ təqəllüsünün biokimyası. Sinir impulslarının yaranması və ötürülməsinin biokimyası.

Metabolizmin inteqrasiyası

Zülal, karbohidrat, lipid və nuklein turşuların mübadiləsində qarşılıqlı əlaqələr və keçidlər.

Ədəbiyyat

  1. Quliyev A.Ə., Həsənov T.H., Güləhmədov S.Q. Bioloji kimya (statika). Bakı, 2004.

  2. Əfəndiyev A.M., İslamzadə F.Q., İslamzadə F.İ. İnsan biokimyasının əsasları. Bakı, «Şirvannəşr», 2002 (3 cilddə).

  3. Ə.S.Həsənov, İ.A.Rzayev, F.Q.İslamzadə, A.M.Əfəndiyev. Bioloji kimya, 1989.

  4. T.T. Berezov, B.F. Korovkin. Bioloqiçeskaə ximiə. M., «Mediüina», 2003.

  5. Marri R., Qrenner D.,Meyes P., Rodugll V. Bioximiə çeloveka (v 2-x t.). M., «Mir», 1993

  6. U. Mak-Mörrey. Obmen vehestv u çeloveka. M., «Mir», 1980.

  7. D. Meüler. Bioximiə (v 3-x t.). M., «Mir», 1990.

  8. Filippoviç Ö.B. Osnovı bioximii. M., «Vısşaə şkola», 1999.


 

BOTANİKA


prof. E.M.Qurbanov

 

Vegetativ orqanların quruluşu və vəzifələri. Gövdə, təyini və vəzifələri. Yarpağınəsas vəzifələri. Bəsit və mürəkkəb yarpaqlar. Kökün morfoloji təyini. Çiçək, quruluşu, hissələri, çiçəkyatağı və morfoloji müxtəlifliyi.
Mamırkimilər şöbəsinin anatomik-morfoloji quruluşu. Mamırkimilərine kologiyası. Ciyərotusinfinin nümayəndələrində tallomların forması, qametangiyanıninkişafıvəquruluşu. Nəsl növbələşməsi. Yarpaqlı mamırlar sinfinin nümayəndələrinin səciyyəvi xüsusiyyətləri. Plaunkimilərbərabər və müxtəlif sporlu bitkilərkimi. Şöbəninsiniflərəayrılması. Qatırquyruğu sinfi. Müasir buğumlular və onların xarakterik əlamətləri. Qıjıkimilərin ümumi xarakteristikası və təsnifatı. Qıjılarda həyati formaların müxtəlifliyi. Çılpaqtoxumluların ümumi xarakteristikası. Makro- və mikrosporofillərin quruluşu. Saqovniklər sırası. Həyati formaları və gövdənin ikinci yoğunlaşması. Dişicinsli qametofitin inkişafı. Erkək qametofitin və spermatozoidlərin formaları. Qazıntı halında tapılan nümayəndələri. Kinqoların oduncaq və yarpaqlarıının anatomik-morfoloji quruluşu. Qaraçöhrə sırasının xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı. Örtülütoxumlu bitkilərin mənşəyi, onların quruda əmələgəlmə tarixi və müasir florada hegemonluğu. Çətirçiçəkkimilər fəsiləsinin anatomik-morfoloji, biokimyəvi və bioloji xüsusiyyətləri, çiçəkqruplarının, çiçəyin və toxumlarıni xtisaslaşması, mühüm sistematik əlamətləri. Dodaqçiçəyikimilər fəsiləsini digər fəsilələrdən kəskin fərqləndirən əlamətlər. Çiçək üzvlərinin quruluşu, diaqrammı və formulu. Badımcankimilər fəsiləsinin anatomik-morfoloji xüsusiyyətləri, çiçəklərin, meyvə və toxumların təkamülü, bioloji xüsusiyyətləri. Xaççiçəkkimilər fəsiləsinin sistematik vəziyyəti, əhəmiyyətli nümayəndələri və onların təsərrüfat əhəmiyyəti. Lillid yarımsinfi nümayəndələrinin həyati formaları.

Fitosenozla bitkilərarasında qarşılıqlı əlaqə. Fitosenozun flora tərkibi. Bitkialəmi, onun varidatı, coğrafi yayılması haqqında anlayışlar və öyrənilmə məqsədi. Vitaminli bitkilərin insan və heyvanların həyatında rolu. Texniki bitkilərin praktiki əhəmiyyəti, yayılması və nümayəndələri.

Mühitin optimallaşdırılmasında bitki örtüyünün rolu və yeri. Landşaftın optimallaşdırılmasında sinantropfloranın rolu. Sənaye fəaliyyəti nəticəsində pozulmuş landşaftın bərpası. Aqrofitosenozların dinamikası. Aqrofitosenozların dönməzliyi və müxtəlifliyi. Mürəkkəbnövbələşmənin komponentləri: singenez, endogenez və pologenez. Fitosenozların bioloji məhsuldarlığı. Ali bitkilərin ekoloji-bioloji uyğunlaşması. Alaq bitkiləri ilə mübarizə tədbirləri. Aqrokimyəvi tədbirlər sisteminin təkmilləşməsi.

Bitki aləminin mühafizəsinin əsas istiqamətləri. Bitkiliyin torpaqqoruyucu, su təmizləyici və iqlimtəmizləyici rolu. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitkilərin qorunmasının yolları və formaları. Bitki örtüyünün səmərəli istifadə olunmasının tarixi.


GENETİKA


prof. Quliyev R.Ə., prof. Babayev M.Ş., prof. Axundova E.M., prof. Əliyeva K.Ə

 

GİRİŞ


Genetikanın predmeti. İrsiyyət və dəyişkənlik haqqında anlayış. Bioloji elmlər arasında genetikanın yeri. İrsiyyət haqqında təsəvvürlərin yaranması: Aristotelin, Ç.Dar¬¬vinin, F.Qaltonun, A.Veysmanın və s. baxışları. Hib¬ridoloci analizin meydana çıxması: İ.Q.Kelreyter, T.E.Nayt, Ş.Noden, O.Sare və başqaları. Q.Mendel genetik analizin banisi kimi. De-Friz, K.Korrens və Çermak tərəfindən XIX əsrin axı¬rında Q.Mendel qanunlarının təkrar kəşfi. T.Şvann və N.Şleydenin hüçeyrə nəzəriyyəsi və De Frizin mutasiya nəzəriyyəsi, genetikanın formalaşma-sının əsası kimi. T.Morqan və onun məktəbi: irsiyyətin xromosom nəzəriyyəsi, gen nəzəriyyəsi. Genetik üsullar: hibridoloci (əsas üsul kimi), sitoloci, fiziki-kimyəvi, ontogenetik, riyazi və s. Genetikanın əsas inkişaf mərhələləri. Genetika və seleks iy anın inkişafında rus alim-lərinin rolu (N.İ.Vavilov, A.S.Serebrovski, N.K.Kolt-sov, Y.A.Filipçenko, S.S.Çetverikov, Q.D.Karpeçenko, İ.V.Miçurin və s.Y. Genetikanın məsələləri və perspektivləri. Genetikanın digər bioloci elm¬lərlə əlaqəsi. Seleksiyanın, tibbin, biotexnolokiyanın, təbiətin münafizəsi məsələlərinin həllində genetikanın rolu. Müasir genetikanın əsas bölmələri: sitogenetika, mole¬kulyar genetika, fizioloci və biokimyəvi genetika, muta¬ge¬nez, populyasiya genetikası, fərdi inkişafın genetikası, ri¬yazi genetika, somatik hüçeyrələrin genetikası, onların qar¬şılıqlı əlaqəsi. Mikroorqanizmlərin, bitki, keyvan və insan gene¬tikası. müqayisəli genetika. Genetikanın təkamül təlimi ilə əlaqəsi. Genetikanın kənd təsərrüfatında və təbabətdə əhə¬miyyəti.

İrsiyyətin   maddi   əsasları

Hüçeyrə- irsiyyətin və çoxalmanın əsası kimi. Euk¬ariot, prokariot və viruslar çanlıların mütəşəkkil formaları kimi. İrsiyyət nadisələrində nüvə və xro¬mosomların rolunun sübutu. Genlərin xromosomlarda yerləşməsi. İrsi infor¬ma¬siyanın ötürülməsində sitoplazmatik faktorların rolu. Hü¬jeyrənin bölünməsi və çoxalması. Mitoz və meyoz. Mitotik tsikl və mitozun fazaları. Meyoz və qametlərin əmələ gəl¬məsi. Meyozun fazaları və mərhələləri. Xromosomların konyuqasiyası. Xromosom sayının reduksiyası.Mitozun və meyozun genetik rolu. Həyat tsikli naqqında anlayış. Heyvanların, bitkilərin və mikroorqanizmlərin həyat tsikli. Genlərin birləşməsi və rekombinasiyası üçün naplo və diplofaza dəyişmələrinin ənəmiyyəti. Kariotip, Somatik hügeyrələrdə xromosom¬ların jüt olması. Homoloci xromosomlar. Xromosomların morfologiyasının və sayının spesifikliyi. Xromosomların quruluşu: xromatid, xromonem, xromosomların hetero¬xromatin və euxromatin sahələri. Xromomer, sentromer. Mitozun və meyozun gedişində xromosomların morfolo-giyasının və mütəşəkkilliyinin dəyişilməsi. Xromosomların replikasiyası. Politeniya. Nəhəng xromosomlar. Polidiya.

İrsiyyətin molekulyar əsasları

Biokimyəvi genetikanın başlanğıjı. "Bir gen -bir poli¬peptid" konsepsiyası. Zülal-elementar struktur kimi. Nuk¬lein turşularının genetik rolunun sübutu (transfor¬masiya və transduksiya. F.Qriffitsin, O.Everinin, J.Leder¬berqan və Sin¬derin işləri). DNT-nin və RNT-nin strukturu. Uotson və Krikin DNT modeli. Genetik informasiyanın realizə olunmasında nuklein turşularının funksiyası: replika¬siya, trans¬krip¬siya və trans¬lyasiya, DNT-nin və RNT-nin strukturu. Kenetik infor-masiyanın ötürülməsi prinsipi -DNT RNT zülal. Genetik kod. Kodun tripletlərdən qurulmasının sübutu. Genetik xüsusiyyətləri. Kodun universallığı. Prokariot və eukariot orqanizmlərin xromosomlarının molekulyar mütəşəkkilliyi. Xromatinin komponentləri: DNT, RNT, histonlar, digər zülallar.

Genetik analizin prinsipləri və usulları irsiyyətin əsas qanunauyğunluqları 

Genetik analizin prinsipləri. Üsullar: nibrido-loci, mutasion, sitogenetik, geneoloci, populyasion, əkizlər, biokimyəvi. Hibridoloci usulun əsasları: obyektin seçilməsi, çarpazlaşma üçün «təmiz» materialın seçilməsi, ayrı-ayrı əlamətlərin analizi, ikinji-üçünjü nəslin öyrənilməsi, statistik üsulun istifadəsi. Hibridoloci üsulun həllediji qabiliyyəti. Genetik işarələr. 

Monohibrid və polihibrid çarpazlaşmalar


Mendelin kəşf etdiyi monohibrid çarpazlaşmada irsiyyətin qanunauyğunluğu: birinçi nəslin eyniliyi, ikinji nəslin parçalanması qanunları. Allellər və onların mübadiləsi haqqında anlayış: tam və natamam do¬minantlıq, kodominantlıq. "Qametlərin saflığı" hipotezi.    Homoziqotluq və neteroziqotluq.    Analizediçi çariazlaşma.  Genotip və fenotip. Əlamətin monogen nəzarəti və müxtəlif tip allellərin qarşılıqlı təsiri nətijəsində ikinji fəsildə və analizediji çarpazlaşmada fenotip və genotipə görə parçalanma - 3:1; 1:2:1; 1:1. Dominantlığın nisbiliyi. Hər bir əlamətin monogen nəzarəti nətijəsində di- və polikibrid çarpazlaşmalarda irsiliyin qanunauyğunluğu: birinji nəslin eyniliyi və ikinji nəslin narçalanması. Genlərin sərbəst irsiliyi qanunu. Parçalanmanın statistik xüsusiyyəti. "Qametlərin saflığı" hipotezinin və sərbəst irsiliyin həyata keçməsində meyozun əhəmiyyəti. Mendel qanunlarının hə-yata keçməsi üçün şərtlər. Əlamətlərin di- və poligen nəzarəti əsasında Mendelin parçalanma qanunlarından kənara çıxmalar. Qeyri-allel genlərin qarşılıqlı təsiri: komplementar, epistaz, polimeriya, modifikasiya və pleyotrop.Genlərin qarşılıqqlı təsirinin bio¬kimyəvi mexanizmi.Kəmiyyət əlamətlərinin irsiliyinin xüsu-siyyətləri. Kəmiyyət əlamətlərinin öyrənilməsində statistik üsulların istifadəsi. Genotip haqqında təsəvvürlər - allel və qeyri-allel genlərin qarşılıqlı təsiri kimi. Penetrantlıq və ekspressivlik.

Cinsiyyətin  xromosom  təyini  və əlamətlərin
jinsiyətlə  ilişikli irsiliyi

Çinsiyyət xromosomları, homo- və heteroqamet çinsiyyət, çinsiyyətin təyininin xromosom tipləri. Çinsiyyətlə ilişikli əlamətlərin irsiliyi, jinsiyyətlə ilişikli əlamətlərin öyrənilməsində resiprok çarpazlaşmaların ənəmiyyəti. Xro-mosomların ayrılmaması nətijəsində irsilik. Jinsiyyətin təyinində balans nəzəriyyəsi. Kinandromorfizm.

İlişikli irsilik və krossinqover

İlişikli irsiliyin kəşfi. İlişikli irsi-iyin öyrənilməsində Morqan məktəbinin işlərinin əhəmiyyəti. İlişikli irsiliyin xüsusiyyətləri. İlişikli qruplar. Krossinqover. Meyozun və mitozun dörd tel mərhələsiidə krossinqoverin baş ver-məsinin sübutu. Krossinqoverin öyrənilməsində analiz-ediji çarpazlaşmanın və tetrad analizin əhəmiyyəti. Kros-sin¬qoverin sitoloci sübutları. Çoxsaylı krossinqover. İnter-ferensiya. Genlərin xromosomlarda bir xətt üzrə yerləşməsi. Mitotik krossinqover və onun xromosom xəritəsinin tərtib edilməsində istifadəsi. Morqanın irsiy¬yətin xromosom nəzəriyyəsi və onun əsas müddəaları. Prokariotlarda kenetik analiz Mikroorqanizmlər - kenetik tədqiqatın obyekti kimi və onun xüsusiyyətləri. Bakteriyalarda genetik aparatın mütəşəkkilliyi. Bakteriyalardan və bakteriofaqlardan ge¬netik analiz üçün istifadə olunan üsullar: klonal analiz, selektiv mühit üsulu, iz və ya nişanə üsulu və s. Bak¬te¬riyalarda konyuqasiya. Bağırsaq çöpündə çinsi faktor və onun rolu. Transformasiya zamanı genetik rekombinasiya. Bak¬teriyalarda transduksiya. Plazmidlər, episomlar və miq¬rasiya edən genetik elementlər (transpozonlar) haq-qında anlayış. Onların genetik informasiyanın ötürül¬məsində rolu.

Nüvədənkənar  irsiyyət

Qeyri-xromosom irsiliyin qanunauyğunluqları və xromosom irsiliyindən fərqi. Öyrənilmə üsulları: resiprok, əksinə və hopdurulan çarpazlaşma, transplantasiya və bio¬kimyəvi üsullar. Ana fərdin sitoplazmasının effekti. Ali bitkilərdə alabəzəkliliyin nəslə keçməsi tipləri və mexanizmi. Plastid irsiyyət. Mitoxondrilərlə keçən irsiyyət. Maya gö-bələyində və neyrosporda tənəffüs çatışmamazlığının irsiliyi. Plazmid irsilik. Plazmidlərin pro- və eukariotlarda ya-yılması. Genetik tədqiqatlarda plazidlərin istifadəsi. Nü¬vədə olan və nüvədənkənar genlərin mübadiləsi. Bitki¬lərdə erkək sitoplazmatik irsiyyət. Qeyri-xromosom irsiliyin öyrənil-məsinin təkamül problemlərinin anlayışında əhəmiyyəti.

Dəyişkənlik

İrsi və qeyri-irsi (modifikasiya) dəyişkənlik haqqında anlayış. Modifikasiya dəyişkənliyi. Əlamətlərin forma¬laşması mühitin faktorlarının və genotipin qarşılıqlı təsirinin bir nətijəsi kimi. Genotipin reaksiya norması. Modifikasiyanın adaptiv xüsusiyyəti. Mor¬fozlar, feno¬kopiyalar və s. Modifikasiyaların qeyri-irsi xüsusiy¬yətləri. Orqanizmlərdə dəyişkənliyin analizində riyazi üsulların istifadəsi. İrsi dəyişkənlik. İrsi dəyişkənliyin tipləri: kombinativ mutasiya. Kombinativ dəyişkənlik, onun yaranma mexa-nizmi, təkamüldə və seleksiyada rolu. Genom dəyişkənliyi: poliploidiya, aneuploidiya. Avtopolipsoid¬lər. Meyozun və irsiliyin xüsusiyyətləri. Allopoliploidlər. Amfidiploidiya - döllü allopoliploidlərin əmələgəlmə mexanizmi kimi. Poli-ploid sıralar. Poliploidiyanın təkamüldə və seleksiyada rolu. Aneuploidiya: nulliso¬miklər, monosomiklər, polisomiklər, onların genetik analizdə istifadəsi. Aneuploidlərdə meyozun xüsusiyyətləri və qametlərin əmələ gəlməsi, onların həyat qabiliyyəti və döllüyüyü. Xromosom dəyişmələri. Xromosomdaxili və xro-mosomlararası dəyişilmələr: delesiyalar, duplikasiyalar, in-versiyalar, translokasiyalar, transpozisiyalar. Onların ya-ranma mexanizmləri və genetik analizdə genlərin yer-ləşməsinin müəyyənləşməsi. Müxtəlif tip xromosom dəyiş-mələrində meyozun xüsusiyyətləri. Gen mutasiyalarının təsnifatı. Düzünə və geri dönən generativ və somatik, adaptiv və neytral, letal və şərti letal, nüvə və nüvədənkənar, spontan və induksiya olunmuş mutasiyalar haqqında təsəvvürlər. Molekulyar təbiətli ken mutasiyalarının yaranmasının ümumi xassəsi: əsasların dəyişilməsi, əvəz olunması, əsasların əlavə olunması və ya itməsi. Gen və xromosom mutasiyalarının yaranmasında mo-bil genetik elementlərin rolu. Spontan və induksiya olun-muş mutasiya prosesi. Mutasiyaların əmələ gəlməsinin kəmiyyətjə qiymətləndirilməsi. Mutasiya prosesinin çox-mərhələliyi və onun genetik nəzarəti. Radiasion mutagenez: ionlaşdırıcı və ultrabənövşəyi (UB) şüalanmaların genetik effekti. "Doza-effekt" qanuna¬uyğunluqlar. Kimyəvi mutagenez. Kimyəvi mutagenlərin tə-sirinin xüsusiyyətləri. Ətraf mühitin mutagenləri və onların testləşdirmə üsulları. Antimutagenez. İrsi dəyişkənlikdə homoloci sıralar qanunu (N.İ.Vavilov). Orqanizmlərin irsi dəyişkənliyinin tə-kamül və seleksiya prosesləri üçün əhəmiyyəti.

Genin strukturu

Genin mürəkkəb quruluşa malik olması haqqında təsəvvürlərin inkişafı. Morqan məktəbinin genin quruluşu və funksiyası haqqında təsəvvürləri. Allelizmin funksional və rekombinasion analizi. Allellər çoxluğu. Genin mutasion və" rekombinasion bölünməsi. A.S.Serebrovski məktəbinin pilləli allelizm haq-qında işləri. Psevdoallelizm. Tistrans-test allelizm krite-riyası ilə müqayisəsi. S.Benzerin T4 -faqında genin injə quruluşu haqqında tədqiqatları. Gen-funksiya vahidi kimi. Allellərarası komplementasiya nadisəsi, allelizm kriteriya¬sının nisbiliyi. Genin injə quruluşunun tədqiqinə mole-kulyar-genetik yanaşma. DNT-nin bir sahəsində genlərin üst-üstə düşməsi, Eukariotlarda genin intronekzon mütə-şəkkilliyi, splaysinq.

Genetik proseslərin  molekulyar mexanizmləri

"Klassik" və molekulyar genetika problemləri arasında varislik. Genetik proseslərin öyrənilməsinə enzimoloci yanaşma. Replikasiyanın molekulyar mexanizmi və genetik nəzarət. DNT-nin replikasiyasında yarımkonservativ üsul. Replikasiya prosesinin poligen nəzarəti. Replikasiya hadi-sələrinin sxemi. Replikon haqqında anlayış. Eukariot xro-mosomlarının replikasiyası və mütəşəkkilliyinin xüsu¬siy¬yətləri. Genetik materialın stabilləşmə problemi. DNT-də struktur pozulmaların tipləri. Reparasiya proseslərinin tipləri. DNT-nin reparasion sintezi. Genetik proseslərin tə'min olunmasında reparasiya sistemlərinin rolu. Rekom-binasiya hadisələri; homoloci krossinqover, saytspesifik re-kombinasiya, transpozisiya. "Qırılma-birləşmə" sxemi üz-rə ümumi rekombinasiya mexanizminin sübutu. Xollideyə gö-rə rekombinasiyanın molekulyar modeli. Non¬sens və mis-sens mutasiyalar. Mutasiya proseslərinə genetik nəzarət. Mutabilliyin replikasiya aparatının funksiyaları ilə əlaqəsi. Spontan mutagenezin mexanizmləri; mutator və antimu-tator genlər. Genlərin təsirinin tənzim olunmasında mole-kulyar mexanizmlər. Promotor səviyyəsində trans¬krip¬siyanın tənzim olunması. RNT-polimerazanın funk¬siyası. Operon sisteminin tənzimlənməsi. Cakob və Mono nəzəriy-yəsi. Laktoz operonun genetik analizi; tənzimləyiji gen və operator geni. Eukariotlarda genlərin təsirinin tənzimlənmə prinsipləri.Transkripsiyanı aktivləşdirən xromatin. Hor-monların, nistonların, qeyri-histon zülalların tənzimləyiçi rolu. Zülalların sintezinin tənzimlənməsində posttran-skripsion səviyyə. Miqrasiya edən genetik elementlərin ge-nin təsirinin tənzimlənməsində rolu.

Fərdi  inkişafın genetikası

Ontogenez - determinə olunmuş (əvvəljədən müəy-yənləşmiş) orqanizmin inkişaf proqramının xariji və daxili mühit şəraitində realizə olunması kimi. Fərdi inkişaf pro-sesində genomun stabilliyi və genlərin differensial aktivliyi. Sitoplazmanın ilkin differensiasiyası, erkən embriogenezdə genlərin təsiri, genlərin amplifika¬siyası. Nüvələrin trans-plantasiyalarına dair tədqiqatlar. Nüvə və nüvə-sitoplazma arasındakı müna¬sibətlərin rolu. Genlərin toxuma spesifik aktivliyi. On¬togenezdə xromosomların funksional dəyiş-kənliyi, hor¬mon¬ların və embriona induktorların rolu. On-tokenezdə əlamətlərin əmələ kəlməsini müəyyənləşdirən faktorlar; genlərin pleyotrop tə'siri, genlərin və hüceyrələrin mübadiləsi, determinasiya. Toxumaların transplantasiya¬sına dair tədqiqatlar. Morfogenezdə hüjeyrələrarası müna-sibətlər. Somatik hüjeyrələrin genetikası. Heterokarionlar. Differen¬siasiya prosesinin öyrənilməsi üçün somatik hib-riddəşmə üsulunun istifadəsi. Allofen (ximer) heyvanlar. Toxuma¬ların uyğunluğu və qeyri-uyğunluğu. İmmunitetin gene¬tikası. Ontokenezin genetik aspektləri. Onkokenlər. Onkozülallar. Ontokenez prosesində jinsiyyəti müəyyən edən mutasiyalar. Orqanizmlərin genetik biseksuallığı. Jin-siyyətin differensiasiyasında genetik nəzarət. Jinsiyyətin dəyişməsində hormonların təsiri.

Gen mühəndisliyinin əsasları

Gen mühəndisliyinin əsas məsələləri və meto¬dolo-giyası. Vektorlar haqqında anlayış. Genlərin sintezi və ayrılması üsulları. Plazmid və DNT faqının əsasında pro-kariotların vektorları. Rekombinativ DNT moleku¬lunun alınma üsulları, genlərin klonlaşdırma üsulları. Mikro-bioloci sənaye üçün gen mühəndisliyi əsasında mikro-orqanizmlərin alınması. Genlərin bankı. Eukariot vek-torları. Maya göbələyi-gen mühəndisliyinin obyekti kimi. Bitkilərdə və heyvanlarda gen mühəndisliyinin əsasları: ali orqanizmlərin hüjeyrələrində transformasiya, heyvanların rüşeym və somatik hüjeyrələrinə genləri daxil etmə, hüjeyrə mühəndisliyinin məsələləri. Hibridomlar. Biotexnologiyanın, kənd təsərrüfatının, tibbin, ekoloci problemlərin və xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin mə-sələlərinin həllində gen münəndisliyinin əhəmiyyəti. Gene-tikanın və digər bioloci elmlərin fundamental problemlə-rinin öyrənilməsində gen münəndisliyi üsullarının istifa-dəsi. Gen mühəndisliyinin sosial problemləri.

Populyasiya və təkamül genetikası

Növ və populyasiya  haqqında anlayış. Populyasiya tarixi-təbii struktur kimi. Genlərin və genotiplərin tezliyi haqqında anlayış. Populyasiya genetikasında riyazi modelləşmə. Hardi-Vaynberq qanunu və onun istifadə imkanları. S.S.Çet-verikov - təçrübi populyasiya genetikasının banisi. Populya¬siyanın genetik geterogenliyi. Təbii populyasiyanın öyrə-nilmə üsulları. Populyasiyanın genetik tərkibinin dina¬mi-kasının faktorları: panmiksiyanın pozulması, populya¬siya-nın sayının azalması (genlərin dreyfi), mutasiya prosesi, po-pulyasiyalararası miqrasiya, seçmənin tə'siri. Təbii populya-siyalarda genetik tərkibin faktorlarının müba¬diləsi. Popul-yasiyadaxili genetik polimorfizm və genetik yük haqqında anlayış. Təbii seçmə – populya¬siyaların təkamülündə vahid istiqamətveriji bir faktor kimi. Uyğunlaşma və seçmə əm-salı haqqında anlayış. Seçmənin formaları: hərəkətveriji, stabilləşdiriji Və dizruptiv. Genetik faktorların təkamüldə rolu. Təkamülün molekulyar -genetik əsasları. Genlərin əmələgəlmə və təkamülü problemləri. Tibbi genetika və seleksiya üçün populyasiya genetikasının əhəmiyyəti.

İnsan genetikası

İnsanın əlamətləri genetik tədqiqatların obyekti kimi. İnsan genetikasının öyrənilmə üsulları: geneoloci, əkizlər, sitogenetik, biokimyəvi, ontogenetik, populyasiya və to-xuma kulturası. Geneoloci üsul-əlamətlərin irsən keçməsi xüsusiyyətinin öyrənilməsi üsulu kimi. Sitoloci üsulun xromosom xəstəliklərinin diaqaostikasında rolu. İnsanın kariotipi. genotip və münit problemlərinin həllində əkizlər üsulundan istifadə edilməsi. Tərbiyə və təlimdə irsiyyətin və mühitin rolu. Ontogenetik üsulla heteroziqotluğun aşkar edilməsi və onun tibbi-genetik məsləhətdə rolu. Populyasiya üsulu ənali içərisində ayrı-ayrı genlərin rastgəlmə tezliyi və paylanmasının öyrənilməsi üsulu kimi. Molekulyar-genetik üsullar əsasında insan genomunun strukturunun və ak-tivliyinin öyrənilməsi. Bitki və heyvan hüjeyrələrinin to-xuma kulturasında hibridləşmə üsulu ilə xromosom xə-ritəsinin differensiasiyasının öyrənilməsi. Tibbi genetikanın problemləri. İrsi xəstəliklərin insan populyasiyalarında yayılması. İrsiyyət və anadangəlmə anomaliyalar haqqında mə'lumat. Xromosom və gen xəs-təlikləri. Heteroziqot daşıyıjıların və irsi xəstəliklərin di-aqnostikasında biokimyəvi üsulların istifadəsi. Gen defekt-lərinin skrininqi. İnsanın immunogenetikası və hemo¬litik anemiyalar. İrsi və anadangəlmə xəstəliklərin səbəbləri. Radiasiya və kimyəvi maddələrin genetik təhlükəsi. Alko¬qolun nüçeyrənin irsi strukturuna təsiri. Fərdi inkişafın gedişinə fəal müdaxilə etməklə irsi anomaliyaların müalijə olunmasının mümkünlüyü. İlkin diaqnostikanın əhəmiy-yəti. Gen terapiyasının perspektivləri. Tibbi genetik məslə-hət¬xanaların vəzifələri. Genetik nöqteyi-nəzərdən irqçilik nəzəriyyələrinin tənqidi. Təbii mühitin qorunmasında jəmiyyətin rolu. Genetik və sosioloci faktorların insanın təkamülündə rolu.

Seleksiyanın genetik əsasları

Seleksiya bir elm kimi, onun predmeti və tədqiqat üsulları. Genetika seleksiyanın nəzəri əsası kimi. Başlanğıj material haqqında təlim, N.İ.Vavilova körə mədəni bit-kilərin mənşəinin mərkəzləri. Jins, sort, ştamm haqqında anlayış. Mədəni və yabanı bitki və neyvan formalarının genofondunun saxlanılması. Bitkilərin, heyvanların və mikroorqanizmlərin seleksiyasında süni mutasiyaların və kombinativ dəyişkənliyin istifadəsi. Gen mühəndisliyi üsul-larının seleksiya işində perspektivliyi. Bitkilərin məhsul-darlığının artırılmasında poliploidiyanın rolu. Bitki və hey-van seleksiyasında çarpazlaşma sistemləri. Autbridinq. İnbridinq. Xətti seleksiya. Təmiz və ya insuxt xətlər. Uzaq hibridləşmə. İnbridinq əmsalı-orqanizmlərin homoziqotluq dərəjəsinin göstərijisi kimi. Növlərarası və çinslərarası hibridləşmələrin xüsusiy¬yətləri; çarpazlaşma, fertillik və nibridlərin parçalanma xü-susiyyətləri. Çarpazlaşmamanın aradan qaldırılma yol¬ları. İ.Q.Kelreyter, İ.V.Miçurin, Q.D.Karpeçenkonun və başqa-larının işləri. Heterozis hadisəsi və onun genetik mexa-nizmləri. Bitkiçilikdə və heyvandarlıqda sadə və ikiqat xət-lərarası hibridlərin istifadəsi. Erkək sitoplazmatik dölsüzlük (ESD) əsasında hibrid toxumların istensalı. İrsilik əmsalı, təkrarlanma və onun seleksiya prosesində istifadəsi. Seçmə üsulları. Fərdi və kutləvi seçmə, onların əhəmiyyəti. Fərdi seçmə seleksiyanın əsası kimi. Sibseleksiya. Xarici mühit şəraitinin seleksiyanın effektliyinə təsiri. İrsiyyət, dəyişkənlik və seçmənin heyvan jinslərinin və bitki sortlarının yaradılmasında rolu. Seleksiya və biotexno¬logiyada gen və hüçeyrə münəndisliyi üsullarının perspek¬tivliyi. Yeni bitki sortları və heyvan cinslərinin yaran¬masında Azərbayjan və dikər ölkələrin seleksiyaçılarının müvəffəqiyyətləri.

ƏDƏBİYYAT

1. Axundov M.A., İsmaylov A.S. Genetika. "Maarif", Bakı,1981.

2. Aiala F., Dj. Kaiqer Sovremennaə qenetika, M. Mir, 1988.

3. Babayev M.Ş., İsmaylov A.S. Genetik məsə¬lələr və onların izahlı həlli. Azərbayjan nəşriyyatı, Bakı,1996.

4. Boçkov N.P., Zaxarov A.F., İvanov V.İ. "Mediüi-nskaə qenetika", M.Mediüina, 1984.

5. Qerşenzon S.M. Osnovı sovremennoi qenetiki. Kiev. Naukova Dumka, 1983.

6. Qerşkoviç İ. Qenetika. M. Nauka, 3968.

7. Qrin N., Staut U., Teylor D. «Bioloqiə», 1990.

8. Quliyev R.Ə. Genetikanın əsasları ilə bitki¬lərin seleksiyası. Bakı BDU-nun nəşriyyatı, 1993.

9. Dubinin N.P. Obhaə qenetika. M. Nauka, 1986.

10. İnqe-Veçtomov S.Q. Vvedenie v molekulərnoqo qe-netiku, M., Vısşan şkola, 1983.

11. İnqe Veçtomov S.Q. Qenetika s osnovami seleküii. Moskva, Vısşaə şkola, 1989.

12. Kemp P.,Arms K.Vvedenie v bioloqiə. M.Mir, 1988.

13. Lobaşev M.E. Qenetika, izd-vo LQU, 1969.

14. Lobaşev M.E., Vatti K.V., Tixomirova M.M. Qene-tika s sosnovami selekşi. M. Prosveşenie, 1979.

15. Medvedev N.N. Praktikum po qenetike. İzd-vo Na-uka, 1966.

16. Orlova N.N. Qenetiçeskiy analiz. Moskva, izd-vo MQU, 1991.

17. Reivn P., Gvert R., Aykxorn S. Sovremennaə bo-tanika. M. Mir. 1990.

18. Foqelğ F., Motulğski A, Qenetika çeloveka, M. Mir,1990.

19. İsmayılov A.S., Babayev M.Ş., Nağıyeva S.M. Genetikadan praktikum, "Maarif", Bakı, 1986

20. Stepanov V.M., Molekulərnaə bioloqiə. Struk¬tura i funküii belkov, M. "Vısşaə şkola" 1996.

21. Prixod¬çenko N.N., Şkurat T.P. Osnovı qenetiki çeloveka. Rostov na- Donu, "Feniks", 1997

22. Quliyev R.Ə., Əliyeva K.ə. Genetika. BDU-nun nəşriyyatı, 2002.

 

 

 

BİTKİ FİZİOLOGİYASI

prof. N.A. Qasımov


GIRIŞ

Bitki fıziologiyasmm öyrəndiyi obyekt və onun əsas xüsusiyyətləri.

  1. Sistemlər ierarxiyası. Canlılardan alınan informasiyalar və onların tipləri.

Canlı sistemlərdə zaman amili və məqsədəuyğunluq. Bitki fıziologiyasında teleoloji və səbəbiyyət izahı. Hipotezlər və onlarm fızioloji tədqiqatlarda rolu. Bitki fıziologiyasmın problemləri və müasir inkişaf istiqamətləri.

I Bitki hüceyrəsininn fiziologiyası

Assimilyasiya və dissimilyasiya- metobolizmin əsasıdır. Xarici və daxili maddələr mübadiləsi. Hüceyrədə nizamlılıq və mütəşəkkilliyin tənzim olunması.

Hüceyrə quruluşunun malekulyar əsasları. Hüceyrənin öyrənilmə metodları və kimyəvi tərkibi. Nuklein turşuları, onlarm əsas funksiyaları. Zülallar hüceyrənin quruluş və funksional komponentidir. Sadə və mürəkkəb zülallar. Zülallarm konfıqurasiya və quruluş tipləri. Polisaxaridlər. Homo və heteropolisaxaridlər. Polisaxaridlərdə konformasiyalar. Lipidlər, onlarm əsas qrupları.

Bitki hüceyrəsinin qılafı, onun quruluşu, tərkibi və funksiyaları. Protoplazma və onun əsas əlamətləri (kimyəvi, fıziki, bioloji). Protoplazmanm quruluş elementləri (nüvə, nüvəcik, plastidlər, mitoxondrilər). Sitoplazma, onun quruluşu və kimyəvi tərkibi. Sitoplazmada birləşdirici nöqtələr, onlarm sitoplazamanm hərəkətində rolu. Protoplazmanın fıziki xassələri (özlülük, səthi gərilmə). Diffuziya və osmos. Fikin I və II qanunları. Hücetrənin keçiriciliyi və kompartmentallığı.

 

II Metabolik proseslərin energetikası və dinamikası

Canlı sistemlərin termodinamikası. Termodinamik sistemlər və termodinamik funksiyalar. Termodinamikanın 1-ci və 2-ci qanunları. Qradiyent, entropiya və sərbəst enerji. Bioloji proseslərin kinetikası. Reaksiyaların   aktivləşmə   enerjisi   və kataliz. Fermentativ reaksiyaların kinetikası.



III Fotosintez

Fotosintetik aparatın piqment sistemləri. Bitkilərdə xlorofillərin metobolizmi. Xloroplastlarda piqmentlərin nativ (təbii) vəziyyəti. Karatinoidlərin biosintezi. Fikobilinlər.

Fotosintezdə karbon qazmın assimlyasiyası. Kalvin tsikli-C3 tipli bitkilər. Sukkulent bitkilərdə C02-nin mənimsənilməsi. Krassulyasiya-CAM bitkilər


IV Tənəffüs və qıcqırma


Tənəffusün substratları. Qlikoliz prosesi və ya karbohidratların çevrilməsinin Embden-Meyerhof-Parnas yolu. Qlikolizin son məhsullarının çevrilmə məhsullarının çevrilmə yolları. Qıcqırma və onun tipləri. Limon turşusu və ya Krebs tsikli. Pentoz (heksozomonofosfat) tsikli və ya apotomik oksidləşmə. Qlikolat - qlioksilat tsikli.

Tənəffüsün elektronnəqliyyat dövrəsi. Tənəffüs dövrəsinin komponentləri. Tənəffüs dövrəsinin funksional (oliqoferment) kompleksləri. Bioloji oksidləşmənin alternativ (paralel) yolları. Tənəffüsün energetikası. Oksidləşmə və fosforlaşmanın əlaqəsi. Oksidləşdirici fosforlaşmanın mexanizmi. Tənəffüs dövrəsinin funksional vəziyyətləri. Oksidləşdirici fosforlaşmanın effektivliyi. Substrat və koferment fosforlaşması. Tənəffüs dövrəsində oksidləşmə və fosforlaşmanın ayrılması. Anaerob və aerob oksidləşmənin qarşılıqlı əlaqəsi. Paster effekti.

V Bitkilərdə su mübadiləsi

Suyun bitki orqanizmində hərəkəti. Kök təzyiqi. Quttasiya hadisəsi. Kogeziya və adgeziyanın su mübadiləsində rolu.

Transpirasiya və onun tipləri. Transpirasiya əmsalı və transpirasiyanın məhsuldarlığı. Yarpaqlarda ağızcıq hüceyrələrinin quruluşu. Ağızcıqların funksiyasının tənzimlənməsi. Antitranspirantlar-Bitkilərdə transpirasiyanın gündəlik gedişi. Bitkilərdə solma hadisəsi. Su mübadiləsi ilə əlaqədar bitkilərin ekoloji qrupları: kserofiflər, hiqrofıtlər, sukkulentlər və s.

VI  Bitkilərdə qeyri-üzvi və üzvi maddələrin metabolizmi

Qida elementləri. Qida maddələri. Mineral elementlərin qrupları: makro, mikro və ultramikroelementlər. Fizioloji turş və fizioloji qələvi duzlar. İonlanın antaqonistik, additivlik və sinergetik təsirləri. Qida elementlərinin bitkilərdə fızioloji-biokimyəvi rolu. Bitkilərdə qeyri-üzvi qida maddələrinin bitkiyə daxil olmasının ümumi qanunauyğunluqları.

VII     Bitkilərin böyüməsi, inkişafı və hərəkətləri

Böyümə və inkişafın tənzimlənməsində endogen və ekzogen amillərin rolu. Auksinlər. Hibberelinlər. Sitokininlər. Böyüməni və inkişafı ləngidən amillər-abssiz turşusu və etilen.

Bitkilərin hərəkəti: Tropizmlər. Fototropizm. Geotropizm. Xemotropizm. Nastik hərəkətlər. Endogen hərəkətlər. Sərbəst hərəkətlər. Hüceyrədaxili hərəkətlər. Sırf mexaniki hərəkətlər.

VIII  Bitkilərin ekstremal təsirlərə davamlılığı

Quraqlığa davamlılıq. Bitkilərdə quraqlığa uyğunlaşma. Bitkilərin aşağı və yuxan temperatura davamlılığı. Halofıtlər və qlikofıtlər. Duzların bitkilərə osmotik və toksiki təsiri.


IX  Canh sistemlərdə metabolizmin filogenezi

Abiotik sintez proseslərinin inkişafı. Fərdi sistemlərin xüsusiləşməsi (gensiz həyat). İlk canlı sistemin yaranması haqqında gen hipotezi (zülalsız həyat). Viruslar cansızlarla canlılar arasında keçid formadır. İlk heterotrof orqanizmlər. Yer üzərində avtotrofıyanın inkişafı. Biotəkamüldə ikinci heterotrofıya.


X Bitkilərdə metabolizmin avtotənzimi

Tənzimlənmənin mexanizmləri. Metabolitlə tənzimlənmə. Fermentlə tənzimlənmə. Genlə (operonla) tənzimlənmə. Genlə tənzimlənmədə ierarxik prinsip. Bitkilərdə avtotənzimlənmənin endogen və ekzogen amilləri. Bioloji aktiv maddələr və onların əsas qrupları.

 

Ədəbiyyat

1.N.A.Qasımov. Bitki fıziologiyası. B. «Maarif» 1986

2.Либберт Э. Физиология растений. Изд-во «Мир» М.1976

3.Полевой В.В. Физиология растений. Л.1989

4.Медведев С.С. Физиология растений. СПб.Изд-во СпбГУ, 2004

5.Алехин Н. Физиология растений. Изд-во Академия, 2005

 

 

***

 

 

İNSAN VƏ HEYVAN FİZİOLOGİYASI

prof. Ə.H. Əliyev


GİRİŞ

 

Fiziologiya- canlı orqanizmlərin funksiyalarının mexanizmi haqqında elmdir. Fiziologiya orqanizmin xarici və daxili mühitindən alınan məlumatlara əsasən uyğun reaksiya törədən və onun köməyilə öz növbəsində xarici mühitin təsiri altında fizioloji proseslərin mexanizmini öyrənir.

 

Oyanan toxumaların fiziologiyası

Oyanma prosesi və onun xüsusiyyətləri. Sükunət və təsir potensialları. Oyanan hüceyrələrin əsas xassələri, onların rolu. Məlumatların ötürülməsinin impuls xarakteri.

Sükunət potensialının təbiəti. Bernşteynin membran nəzəriyyəsinin əsas cəhətləri. Membranın ion cərəyanının ion qatılığında və onların keçiciriliyində membran potensialından asılılığı. İonların fəal keçiriciliyi. Fəal və qeyri fəal keçiciriliyin təyini. Mübadilə və asanlaşmış diffuziyanın mexanizmi.

Təsir potensialının təbiəti. Bernşteyn hipotezi, fəaliyyət potensialının meydana çıxmasının membranın elektrik parametrlərindən, ion qatılığından və keçiciriliyindən asılılığı. Oyanan membranın Xoçkin-Xaksli riyazi modeli. Sinir hüceyrəsinin fəaliyyət potensialının generasiyasının ion mexanizmi. Müxtəlif əzələ toxumasında fəaliyyət potensialının generasiyasının ion mexanizmi. Ürək əzələsinin avtomatizminin ion mexanizmi.

 

Mərkəzi sinir sistemi

Neyron, onun tipləri. Neyronlararası əlaqənin mexanizmi. Sinapsın əsas funksiyaları. Sinapsın struktur elementləri.Sinir-əzələ sinapsı. Asetilxolinin mediator rolu. Sekresiyanın kvant təbiəti. Sinir toxuması ilə struktur əlaqələr.

Elektrik və kimyəvi sinapslar, onların prinsipial fərqləri. Kimyəvi sinaps. Sinir hüceyrələrinin mediatorları: QAYT, qlutamin, qlisin və s. Oyanan postsinaptik potensialın ion təbiəti. Ləngidici postsinaptik potensialın ion təbiəti.

Sinir impulslarının divergensiyası və konvergensiyası.

Refleks haqqında anlayış. Refleks qövsünün təhlili. Refleks vaxtı. Onurğa beynin refleks qövsü. Onurğa beyni refleksləri,onurğa beyninə oyanmanın ötürülməsi. Uzunsov beyin, beyincik, ara beyin, orta beyin.

 

Endokrinologiya

Endokrin vəzilərin bioloji rolu. Hormonlar. Hormonların kimyəvi strukturu və onların orqanizmdə çevrilmələri. Hormonların təsir mexanizmi. Daxili sekresiya vəziləri arasında qarşırıqlı əlaqə. Daxili sekresiya vəzilərin sinir tənzimi.

Qalxanabənzər vəz, qalxanabənzər ətraf vəzlər, mədəaltı vəz, böyrəküstü vəzlər, cinsiyyət vəzləri, epifiz, timus (çəngələbənzər vəz). Hipotalamo-hipofizar sistem. Enterin sistem.


Qan dövranı sistemi

Qan dövranının təkamülü. Ali orqanizmlərin qapalı ürək-damar sistemi. Böyük və kiçik qan dövranı.


Ürək-damar sistemi

Ürək əzələsinin fiziologiyası. Ürəyin aparıcı sistemi. Ürək fəaliyyətinin tənzimi. Hüceyrə daxili, hüceyrəarası, ürək daxili və ürək xarici sinir və humoral tənzim.

 

Həzmin fiziologiyası

Həzm sistemi üzvlərinin ümumi fiziologiyası.Həzm sisteminin xüsusi fiziologiyası. Ağız boşluğunda həzm. Mədədə həzm. Onikibarmaq bağırsaqda həzm. Nazik bağırsaqlarda həzm. Yoğun bağırsaqlarda həzm. Membran həzmi.

 

Analizatorların fiziologiyası

Duyğu üzvləri və analizator haqqında anlayış. Reseptorların xüsusiyyətləri, təsnifatı, oyanıqlığı, ümumi xarakteristikası. Somatosensor sistemi. Qoxu və dad reseptorları. Eşitmə sensor sistemi. Görmə analizatoru. Baş beyin qabığı. Beyin qabığında somatosensor, eşitmə, qoxu və görmə siqnallarının rolu.

 

Ali sinir fəaliyyətinin fiziologiyası

Davranışın adaptiv növ və formaları. Davranışın adaptiv formalarının və orqanizmin fizioloji funksiyalarının klassifikasiyası.

Şərti reflekslərin funksional arxitektonikası. Şərti əlaqələrin qapanma mexanizmləri.

İnsan və heyvanların ali sinir fəaliyyətinin ümumi tipləri.

Bioloji motivasiya. Motivasiya davranışı formalaşma amilləri kimi. Emosiya. Emosiya nəzəriyyələri.

І və ІІ siqnal sistemi.

Yaddaşın fizioloji mexanizmləri. Nitq mərkəzləri. Yuxu və ayıqlığın neyrofizioloji əsasları.

 

ƏDƏBİYYAT

 

  1. Ə.H.Əliyev, F.Ə.Əliyeva, V.M.Mədətova. İnsan və heyvan fiziologiyası. “Bakı Universiteti” nəşr., 2007, І hissə, 413s.
  2. Ə.H.Əliyev, F.Ə.Əliyeva, V.M.Mədətova. İnsan və heyvan fiziologiyası. “Bakı Universiteti” nəşr., 2007, ІІ hissə, 599s.
  3. H.H.Həsənov, Ş.M.Hacıyev, A.İ.Qəribov. Mərkəzi sinir sisteminin fiziologiyası. “Maarif” nəşr., Bakı, 1998, 360s.

 

***

 

BİOFİZİKA

prof. Həsənov R.Ə., prof. Abdullayev X.D., prof. Xəlilov R.İ., dos. Musayev N.A., dos. Köçərli N.K.


Giriş

 

Biofizikanın predmeti. Biofizikada araşdırılan problenlər. Bioloji elimlər arasında biofizikanın yeri. Biofizika haqqında anlayıştarın yaranması. Biofizikanın inkişaf tarixi. Bioloji və fiziki proseslər və canlı sistemdə  həmin proseslərin qanunauyğunluğu. Biofizikanın metodoloji məsələləri. Biofizikanın elmi və praktiki əhəmmiyyətı.

 

NƏZƏRİ BİOFİZİKA

MÜRƏKKƏB SİSTEMLƏRİN BİOFİZİKASI. BİOLOJİ PROSESLƏRİN KİNETİKASI. Bioloji proseslərin kinetik modelinin qurulmasının əsas prinsipləri, dar məkan prinsipi, faza fəzası anlayışı. Bioloji proseslərin dinamikasının kinetik təsviri. Bioloji sistemlərin stasionar halları. Stasionar halların dayanıqlığı, bioloji triggerlər. Bioloji proseslərdə zaman iyerarxiyası.

FERMENTATİV REAKSİYALARIN KİNETİKASI. Bioloji sistemlərdə reaksiaların  ümumi xarakteristikası biokimyəvi reaksiyaların tipləri və tərtibliyi, fermentativ proseslərin mexanizminin xüsusiysətləri, substratla doyma. Ferment-substrat kompleksləri. Sadə fermentativ reaksiyaların kinetikası. Fermentativ reaksiyaların stasionar halı, stasionar halların dayanıqlığı. Mixaelis-Menten tənliyi. Mürəkkəb reaksiyaların ümumi prinsipləri. Zəncirvari reaksiyalar, temperaturun bioloji sistemlərdə reaksiya sürətinə təsiri. Arrenius tənli­yi. Sterik əmsal. Aktivləşmə enerjisi və həmin kəmiyyətlərə əsasən aktivləşmə enerjisi və sürət əmsalının temperaturdan asılılığı, passiv proseslərin identifikasiyası. Vant-Horff əmsalı,stasionar halın dəyişməsinin qanunauyğunluğu. İdarəedici parametirlər. Mütəhərrik, gec, zəif və passiv dəyişənlər.

BİOLOJİ PROSESLƏRİN TERMODİNAMİKASI.Termodinamik sistemlər və proseslərin təsnifatı. Biologiyada termodinamikanın birinci və ikinci qanunlarının tətbiqi. Bioloji sistemlər açıq sistemlər kimi. Açıq sistemlərdə entropiyanın dəyişməsi. Priqojin müddəaları. Stasionar halın mövcudluğunun termodinamik şərtləri. Bioloji sistemlərdə istilik effektləri və reaksiyaların termodinamik əlaqələri. Daşınma prosesinin termodinamikası. Stasionar hal və entropiyanın artım surətinin minimumluq şərti. Priqoji teoremi. Stasionar halda Le-Şatelye prinsipi. Xətti termodinamikanın biologiyada tətbiqi. Biosistemlərdə molekulyar-energetik proseslərin termodinamik xarakteristikaları. Qeyri-xətti termodinamika Bioloji sistemlərdə entropiya və informasiyanın əlaqəsi.


MOLEKULYAR BİOFİZİKA

BİOPOLİMERLƏRİN FƏZA QURULUŞU. Makromolekula biostrukturunun quruluş əsası kimi. Biopolimerlərin konfiqurasiyası və konformasiyası. Makromolekulun kooperativ xüsusiyyətləri. Zülal makromolekulunda fəza qarşılıqlı təsirinin tipləri. Zülalların hüceyrənin və orqanizmin həyatında rolu - Zülalların quruluşu ilə funksiyası arasında qarşılıqlı əlaqə. Hidrogen rabitələri. Vander-Vals qüvvələri; elektrostatik qarşılıqlı təsirlər. Biopolimerlərin umumi konformasiya enerjisinin hesablanması.

MAKROMOLEKULUN, BİOMEMBRANIN VƏ MOLEKULYAR STRUKTURUN STABİLLƏŞMƏ AMİLLƏRİ. Makromolekulun həlledicillərlə qarşılıqlı təsiri. Biostrukturlarda suyun halı və hidrofob qarşılıqlı təsir.
BİOPOLİMERLƏRİN ELEKTRON XASSƏLƏRİ. Biopolimerlərdə elektron səviyyələri, molekulların enerji halları. Biostrukturlarda həyəcanlanma və enercjitransformasiyası. Biostrukturlarda elektron daşınması. Elektron daşınmasının müxtəlif fiziki modelləri. Fermentativ katalizin mexanizmi haqqda müasir təsəvvürlər. Ferment-substrat kompleksində elektron konformasiya qarşılıqlı təsiri. Biostrukturlarda relaksasiya prosesləri.

HÜCEYRƏ PROSESLƏRİNİN BİOFİZİKASI

(MEMBRAN PROSESLƏRİNİN BİOFİZİKASI)

BİOLOJİ MEMBRANIN MOLEKULYAR QURULUŞU. Membran bioloji sistemin univerisal komponenti kimi. Membranın molekulyar təşkili haqda təsəvvürlərin inkişafı. Membran zülalları və lipidləri, xolesterin. Membran sistemlərində faza keçidlərinin xüsusiyyətləri, liotrop və termotrop metamorfizm, fosfolipidlərin fırlanma və laterial mütəhərrikliyi, filip - flop keçidləri.

BİOMEMBRANDA MADDƏLƏRİN DAŞINMASININ VƏ BİOELEKTROGENEZ HADİSƏSİNİN BİOFİZİKASI. Biomembranda maddələrin fəal və qeyri - fəal daşınması. Membran potensialı və onun meydana çıxması. Membranın ion nüfuzluluğu və keçiriciliyi. Fəal daşınma, ionların elektrogen daşınması. İon cərəyanları. İon cərəyanlarının Hockin - Haksli modelində təsviri.

ENERGETİK PROSESLƏRİN MOLEKULYAR MEXANİZMİ. Bioloji membranlarda enerji transformasiyasının ümumi prinsiplər. elektronəqliyyat zəncirinin lokalizasiyası. Protonların elektrokimyavi potensial qradiyentinin kimyavi rabitə enerjisinə çevrilməsi. ATF-sintetaza kompleksi.

ƏZƏLƏ TƏQƏLLÜSÜNÜN BİOFİZİKASI.

Əzələnin yığılma aparatının zülal komponentlərinin mütəhərikliyinin molekulyar mexanizmiləri.

RESEPSİYANIN BİOFİZİKASI.  
Sensor resepsiyası. Reseptor hüceyrələrinin quruluşu və funksiyası haqqında ümumi təsəvürlər. Resepsiyanın ümumi qanunauyğunluqları.   FOTORESEPSİYA. Görmə hüceyrələrinin quruluşu. Fotoreseptor membranın molekulyar quruluşu. Görmə piqmentləri; təsnifatı, quruluşu, spektral xarakteristikası, rodopsinin kimyəvi çevrilməsi, erkən gecikən reseptor potensialları.

MEXANORESEPSİYA. Dərinin reseptor nahiyyələri. Hiss orqanlarının mexanoresepsiyaları. Eşitmə orqanının işi barədə ümumi təsəvürlər.
ZÜLALLARDA VƏ NUKLEİN TURŞULARINDA FOTOKİMYƏVİ REAKSİYALAR.Ultrabənövşəyi şüaların letal təsiri zamanı DNT əsas hüceyrə daxili hədəf kimi. Fotodinamik proseslərin mexanizmi. Fotoreaktivasiyanın molekulyar mexanizmi və fermentativ xarakteri. Müxtəlif dalğa uzunluqlu ultrabənövşəyi şüaların təsiri zamanı fotosintetik reaksiyaların mexanizmi.

FOTOBİOLOJİ PROSESLƏRDƏ ENERJİ ÇEVRİLMƏSİNİN MEXANİZMİ. Kvantın molekullarla qarşılıqlı təsiri. İlkin fotokimyəvi reaksiyalar. Fotobioloji və fotokimyəvi mərhələlərin mexanizmiləri. Fotobioloji proseslərin kinetikası.

FOTOSİNTEZİN BİOFİZİKASI. Fotosintetik membranın strukturasının təşkili və funksiyası. Piqment sisteminin iki tipi və iki işıq reaksiyası.

RADİOBİOLOJİ PROSESLƏRİN BİOFİZİKASI

İONLAŞDIRICI ŞÜA ENERJİSİNİN UDULMASININ İLKİN PROSESLƏRİ. Müxtəlif növ ionlaşdırıcı şüaların udulması prosesinin ümumi xaraekteristikası. İonlaşdırıcı şüaların nisbi bioloji effektliyi. İonlaşdırıcı şüaların birbaşa və dolayı təsiri zamanı makromolekulaların inaktivləşməsi. Makromolekulun şüa zədədənməsinin fenomenoloji təhlili. İonlaşdırıcı şüaların birbaşa təsiri zamanı makromolekulun inaktivliyinə səbəb olan ilkin proseslər. Radiolizin ilkin məhsulları və şüalanmış makromolekulun sonrakı halı. İonlaşdırıcı şüaların hüceyrəyə təsiri. Şüalanmış hüceyrədə fiziki - kimyəvi proseslər. Hüceyrənin şüa zədələnməsi mexanizminin təhllili. Şüa zədələnməsindən bərpa olunma. Hüceyrələrin şüa zədələnməsinin modifikasiyası. Çoxhüceyrəli orqanizmilərə ionlaşdırıcı şüaların təsiri. Bioloji obyektlərin radiohəssaslığı. Orqanizmilərin şüa zədələnməsinin müxtəlif tipləri və formaları. İonlaşdırıcı şüaların kiçik dozalarının stimullaşdırıcı təsri. Orqanizmilərin şüa zədələnməsinin şüalanmanın xarakterindən, dozasından və şüalanmadan keçən müddətdən asılılığı. Şüa zədələnməsini modifikasiya edən amillər; radioproektorlar və radiosensibilizatorlar, onların kiməyəvi təbiəti və təsir mexanizmiləri. Oksigen effekti və onun meydana çıxma mexanizmi. Radiodavamlılığın endogen fondu.

Ekoloji biofizika. Canlı sistemə mühitin təsir edici amillərinin təsnifatı (zəif təsirlər, kosmik və dövri təsirlər və s). İşıq və bioritm. Optik şüalanmanın təsiri, fotoingibirləşmə, fotodestruksiya, ali bitkilərin yarpaqlarının optik xüsusiyyətlərinin, fotosintetik aparatın funksional halının tədqiq edilməsində spektral metodlar. Ekoloji diapozonda UB şüaların təsirindən DNT-nin fotozədələnməsinin molekulyar mexanizmi. Fotoliazanın təsirinin molekulyar mexanizmi. Sərbəst radikal reaksiyalarında oksidləşdirici stress. Oksigenin zədələyici təsirinin molekulyar mexanizmi.

 

Ədəbiyyat

 

  1. Биофизика под редакцией Артюхова, Деловая книга, 2009, 294 с.
  2. Блюменфельд Л.А. Проблемы биологической физики. М, Наука, 1997, 338 с.
  3. Блюменфельд Л.А. Решаемые и не решаемые проблемы биологической физики. М., УРСС., 2002, 158 с.
  4. Владимиров Ю.А., Рошупкин Д.И., Потапенко А.Я., Деев А.И, Биофизика, М.,  Медицина, 272 с.
  5. Волькенштейн М.В., Биофизика, М., «Наука»,1981, 575 с.
  6. Касумов Н.А.Физиолого-биохимические аспекты действия солей на растительные организмы. Изд.Элм.,Баку, 1983, 180с.
  7. Касумов Х.М. Структура и мембранная функция макролпид    ных антибиотиков Баку, Элм., Наука, 2009, 510 с
  8. Коcтюк П.Г., Гродзинский Д.М., Зима В.Л., Магура И.С., Сидорин Е.П., Шуба М.Ф., Биофизика, Киев, Высшая школа, 1988, 504 с.
  9. Мамедов Т.Г. Биохемилюминесценция клеток и тканей. Изд. Элм., Баку, 1982, 188 с.
  10. Ревин В.В., Максимов Г.В., Кольс О.Р. Физиология и биофизика мембранных процессов. М., МГУ, 1995, 94 с.
  11. Рубин А.Б., Биофизика (в двух томах), М.: Изд-во МГУ, 2004. I т 448 c., II т 469 с.
  12. Рубин А.Б. Лекции по биофизике, Изд. МГУ, 1994, 160 с.
  13. Современные методы биофизических исследований. Практикум по биофизике. Под ред. А.Б. Рубина. М., Высшая школа, 1988, 360 с
  14. Самойлов В.О. Медицинская Биофизика, Санкт-Петербург,  СпецЛит, 2004, 495 с.
  15. В.Уильямс, Г.Уильямс, Физическая химия для биологов, М., Мир., 1976., 600 с.
  16. Мусайев Н.А., Гцлмяммядов С.Г., Кючярли Н.К. Потенсиометрийадан кичик практикум. Бакы Дювлят Универ-н няшр.,  Бакы, 1999, 76 с.
  17. И.Ящмядов, Я.Мяммядов, Р.Хялилов, Тибби вя Биоложи физика, Бакы, 2006, 415 с.
Bookmark and Share